1. Ana Sayfa
  2. Bilim
  3. Bilinmeyeni tanıtmak için neden hep “X” kullanırız?

Bilinmeyeni tanıtmak için neden hep “X” kullanırız?

Bilinmeyeni tanıtmak için neden x kullanırız

Bilinmeyeni tanıtmak için kullanılan “X”, matematiksel denklemlerde bilinmeyen bir miktarı sembolize etmiştir her zaman. İyide bu uygulamaya adımını atan kim oldu? Neden “X” diyoruz olayında çeşitli teoriler bulunmakta. Haydi gelin, bunlara beraber göz atalım ve en mantıklı gözüken sebebe bizzat kendiniz  karar verin.

Bilinmeyeni tanıtmak için neden x kullanırız

Cebir ; orta doğu’da, orta çağ islam medeniyetinin altın çağında M.S 750-1258 aralığında doğdu ve ilk şeklini muhammed el-harezmi verdi. Sonradan yine harezmi 9. yüzyılda çıkarttığı kitabı “kitab al-jabr wal- mukabela” (daha sonra cebir ismine dönüştü) işlendi. bu muazzam günlerde, müslüman kültürü ve yönetimi, mağribilerin bilim ve matematikte burslarla teşvik edilmesi ile iber yarımadası’na kadar genişlemişti.

Şimdi diyeceksiniz matematikteki “x” harfiyle bunların ne alakası var? Çokta uzak olmayan bir ted konuşmasında (bkz: ted talks) radius foundation kurucusu terry moore, x’in kullanılma durumunu ispanyol akademisyenlerin bazı arapsal sesleri tercüme edememesine bağlıyor. Bahsedilen arapsal seslere dahil olan şeylerden biri de shin sesi . moore’a göre, “bilinmeyen şey” anlamını taşıyan kelime arapçada “al-shalan”, ve bu kelime matematik biliminin ilk çalışma zamanlarında da hep karşımıza çıkmış. mesela, “iki bilinmeyenli şey 10’a eşittir, haliyle de bilinmeyen şey 5’tir.” gibi cümlelerle karşılaşabilirsiniz ilk matematik çalışmalarında.

Ayrıca terry moore’un az önce konu aldığım ted konuşmasını aşağıda verdiğim youtube yayınından izleyebilirsiniz:

Lakin ispanyol akademisyenlerin shin kelimesinde bulunan “sh” harflerine karşılık hiçbir sesi bulunmadığı için klasik yunanca’da chi sembolü (Yunancada olan büyük x harfi ) ile yazılan “ck” sesini kullanmaya geçtiler. moore, bu konuda ki teorisini ise şöyle devam ettiriyor; Yunancada olan chi (x) ile nitelendirilen “bilinmeyen şey” Sonradan latin alfabesindeki x ile değiştirildi. bu kullanış şekli aynı zamanda noel anlamına gelmekte olan xmas’ın kullanımında da görülür. Dindar akademisyenlerin yunanca chi (x) harfini “mesih” için bir kısayol olarak kullanarak yaptıkları uygulamalara benzer.

moore’un açıklamalarında ki başlıca soru işareti , ona arka çıkacak doğrudan herhangi bir kanıt veya belgenin bulunmamasıdır. Daha spekülatif olarak konuşacak olursak eğer, bu matematik yapıtlarını tercüme edenler fonetikleri umursamaktan kaçınırlar, kelimelerin anlamlarını önemserlerdi. yani “sh” olsun ya da olmasın, arasında bir bağın olmayacağını düşünürlerdi. moore’un bu teorisine direkt delil bulunmamasıyla birlikte, birçok akademisyen arasında bile çok hızlı bir şekilde ana teori olmaya devam etmektedir. (hızlı bir google araması yaparsanız, matematikte bu teoriyi araştıran birçok yabancı profesör bulabilirsiniz)

webster sözlüğünün (şimdi online versiyonu var: webster’s online dictionary) 1909-1916 baskısında, diğer teorilerin yanında başka bir teori ortaya koyuyor. türkçede “şey” anlamına gelen, arapçada karşılığı “shei” olan bu kelime, yunancada ise “xei” oluyor, dolayısı ile sonrada “x”e evriliyor. dr. ali khounsary ayrıca yunancada bilinmeyen kelime anlamına gelen “xenos”un x ile başladığına ve bunun buradan doğmuş olabileceğini belirtiyor. fakat yine altını çizmekte fayda var, diğer teorilerde olduğu gibi, bu teoride de destekleyecek herhangi bir kanıt veya belge bulunmamakta.

belgelendirilmiş bir teoriye gelelim. büyük filozof ve matematikçi rene descartes her ne kadar bunu kendi bulmayıp başkasından görüp kullanmaya başlasa da oxford english dictionary tarafından ve a history of mathematical notations yazarı florian cajori tarafından bu kullanımın mimarı olarak gösterilmekte. en azından descartes, kendi bulmamış olsa bile, bu kullanımı geniş kitlelere yayması bakımından önemli biri.

özellikle, kendisinin şaheseri la geometrie’de (1637) descartes, alfabenin başlangıcındaki harflerin (örn. a, b, c) bilinen miktarlar için, alfabenin sonundaki harflerin ise (örn. z, y, x) bilinmeyen miktarlar için sembolleştirdi.

ama neden? z veya y yerine neden x? hala kimse bilmiyor. Spekülatif olarak, x dikkat çekiyor çünkü yazı yazarken ikinci harften daha popüler. bir hikaye Descartes’ın eserlerini yazan sekreterin x’i bilinmeyen olarak kullanmayı önerdiğini bile söylüyor. çünkü x kullanımı daha azdı. bu hikaye doğru, yanlış veya bilinmiyor. Descartes, 1629’da la geometrisinden çok önce yazdığı bazı el yazmalarında x’i kullandı. O zaman, bilinen değerler için bile çok katı olmayan x’i kullanmak için x, y ve z’yi kullandı.

Yorum Yap

Yorum Yap